Bands

Wat is Art Brut

Wat is Art Brut?

Kunst in z’n meest directe en rauwe vorm: dat is Art Brut.  Het is een vorm van beeldende kunst die zich moeilijk laat vangen onder een noemer of zich laat classificeren door middel van een etiket  want het gaat hierbij om kunst die niet of nauwelijks verwantschap vertoont met bestaande kunststijlen. Gemaakt door kunstenaars die uiting geven aan wat er in hen leeft, zonder zich iets gelegen te laten liggen aan welke opvatting over kunst dan ook. Ze vragen niet om aandacht en erkenning, maar hun werk verdient dat wel. Vanuit die overtuiging biedt de Art Brut Biënnale een platform voor het pure werk van kunstenaars in binnen- en buitenland. Zodat het werkelijk voor zich kan spreken.

Als een lopend vuur  

De verwondering die de getoonde kunstwerken opriep en het enthousiasme dat daaruit voort kwam maakte dat het bezoekersaantal van geïnteresseerde bezoekers met de dag groeide. Als een lopend vuur verspreidden zich de facebook-, twitter- en chatberichten  waarin bezoekers hun vrienden en bekenden opriepen om ook te gaan kijken. De eerste Art Brut Biënnale in 2012 was een evenement waarbij meer dan 10.000 mensen kwamen kijken naar kunst die haar kracht ontleent aan de schaduw waarin ze is ontstaan. Veelal in afzondering gemaakt door kunstenaars die zich - bewust of onbewust - verre houden van de gevestigde kunstwereld. Art Brut deed hier wat de naam in zich draagt: ze raakte de toeschouwers recht in het hart.  Het overrompelende succes zette de organisatoren aan om door te gaan met de zoektocht naar meer ongekend talent en opende tegelijkertijd deuren naar gerenommeerde (internationale) collecties, zodat de Art Brut Biënnale in 2015 een nog interessanter en omvangrijker podium biedt.

Art Brut: kunst zonder ballast

Zonder het werk van Art Brut-kunstenaars zou de kunstgeschiedenis van de 20e eeuw er heel anders hebben uitgezien. In de jaren ’20 van de vorige eeuw ontdekten kunstenaars het werk van psychiatrische patiënten. Ze waren verrast door de enorme intensiteit van het werk; de authenticiteit, de rauwheid en de rijkdom aan beelden en gedachten. Kwaliteiten die ze zoveel mogelijk imiteerden in hun eigen oeuvre.
De benaming Art Brut (letterlijk: rauwe kunst) is bedacht door de Franse kunstenaar Jean Dubuffet. In 1948 richtte hij samen met André Breton – voorman van de surrealisten – een genootschap op dat zij Société de l’Art Brut noemden. Behalve kunstenaar was Dubuffet ook nazaat van gerenommeerde wijnmakers en hij vergeleek de kunst van psychiatrische patiënten met champagne brut: puur, zuiver en verfrissend.

Uit onvrede met de heersende kunstcultuur ging Jean Dubuffet in psychiatrische klinieken op zoek naar kunst die een zuivere uitdrukking was van de persoonlijkheid van de kunstenaar. Wat hij aantrof was soms somber en heftig maar altijd authentiek en totaal anders dan alle kunst die hij tot dan toe kende.
Nog steeds verstaan we onder Art Brut een vorm van beeldende kunst die geen of nauwelijks verwantschap vertoont met bestaande kunststijlen. Dat heeft alles te maken met de makers, die geen weet hebben of willen hebben van het cultureel bepaalde, intellectuele debat in de kunst. In wezen is ook de gangbare kunstwereld, in navolging van Dubuffet destijds, nog steeds op zoek naar creativiteit in haar meest pure vorm, oorspronkelijk en zonder maniertjes, in staat om te verleiden, te verbazen, te verwonderen of tot nadenken te stemmen.
Inmiddels rekenen we ook het werk van mensen met een verstandelijke beperking tot het terrein van de Art Brut. Onder hen zijn eveneens kunstenaars die zich uitdrukken in een enorme diversiteit aan vormen en materialen. Het werk is vaak een primaire expressie. Niet bedacht, maar spontaan, sprankelend en kleurrijk.

De naam zegt alles

Heel bewust is gekozen voor de term Art Brut. In de kunstwereld wordt steeds vaker (ook) gesproken over Outsiderkunst. Sommigen beweren zelfs dat Art Brut niet meer zou bestaan of op z’n minst aan authenticiteit zou hebben ingeboet, doordat veel kunstenaars tegenwoordig in atelierverband werken en de ‘zonderlinge creatieveling’ van vroeger zou zijn ingekapseld in een zorgsysteem. Niets is minder waar. Ze zijn er nog steeds, gelukkig, en ze laten zich niet sturen door welke begeleiding dan ook. Bij de vele bezoeken aan kunstenaars was ik blij hen te kunnen vertellen dat ik Art Brut-aspecten in hun werk aantrof. Daar waren ze trots op.
Mensen met een psychiatrische aandoening of verstandelijke beperking worden helaas maar al te vaak als Outsiders beschouwd en behandeld. Mijns inziens gaat het bij alle kunst in de eerste plaats om de kwaliteit van het werk en niet om de positie die de kunstenaar inneemt in de maatschappij. Vandaar onze keuze voor de term Art Brut, die aan die opvatting recht doet.

Uit de schaduw – het ontstaan van de Art Brut Biënnale

De aanleiding om deze kunst in Twente een platform te bieden was in 2011 een informatie- en discussieavond over Art Brut in Enschede. De belangstelling en nieuwsgierigheid van het publiek bleken opvallend groot. Bovendien werd duidelijk dat er binnen de instellingen die makers van deze kunst begeleiden behoefte bestond om samen naar buiten te treden, vanuit de overtuiging dat het werk aandacht en erkenning verdient. Medewerkers van verschillende zorg organisaties hebben het initiatief opgepakt en uitgewerkt.

Het succes overtrof alle verwachtingen. Qua bezoekersaantallen, in omvang – nog nooit vertoond in Europa - maar zeker ook inhoudelijk. In de Creatieve Fabriek (nu Hazemeyer Hengelo) waren bijna 800 werken  te zien van ruim 150 kunstenaars uit binnen- en buitenland. De hoge kwaliteit van het aanbod had ook zijn weerslag op de levendige uitwisseling tussen publiek, kunstenaars en  betrokken organisaties, die samen intense en met  enthousiasme gevulde dagen beleefden.
De basis van de manifestatie bestond in 2012 uit een expositie van werk, geselecteerd uit diverse ateliers en bij individuele kunstenaars thuis in Overijssel. Aanvullend is er werk getoond van kunstenaars uit onder meer de kunstuitleen van galerie Beeldend Gesproken in Amsterdam, Special Arts uit Amersfoort, De Heerenplaats in Rotterdam en atelier De Haagse School in Den Haag.

Verder was een aantal gerenommeerde en gespecialiseerde buitenlandse partners betrokken, waaronder het Kunsthaus in Kannen (Duitsland) en kunstateliers in Lissabon en Schotland.                
Naast de tentoonstelling was er een atelierbeurs met meer toegepast werk en zorgde een uitgebreide randprogrammering voor een constante stroom van activiteiten: van workshops, debatten en rondleidingen tot spraakmakend muziektheater.
Het thema van de manifestatie in 2012 luidde ‘Anders kan het niet.‘  Het was bedacht door leden van de speciaal opgerichte Denktank waarin kunstenaars vertegenwoordigd zijn die willen meedenken met de organisatie en uitvoering van het evenement. Het verwoordt precies de innerlijke noodzaak waaruit Art Brut ontstaat.

Een internationaal podium – de Bïennale in 2015

Na de evaluatie van de eerste editie stond vast dat er een vervolg moest komen. De culturele maar zeker ook de zorgsector waren hard getroffen door bezuinigingen. Ateliers waar kunstenaars werken werden samengevoegd of soms zelf opgeheven. Reden temeer voor de organisatoren en hun partners om het vuur van de Art Brut Biënnale brandend te houden en met nog grotere ambitie dit platform te versterken.
Het succes van de eerste editie had ons op het spoor gezet van nog veel meer ongekend talent, in Nederland en daarbuiten. Bovendien waren er veelbelovende nieuwe contacten met instellingen in het buitenland, waardoor de Art Brut Biënnale 2015 een nog sterker internationaal karakter kreeg.
Om hedendaagse Art Brut-kunstenaars te scouten was een royaal netwerk ingeschakeld om onderzoek te doen en geschikte kandidaten voor te dragen.  Bij psychiatrische instituten en zorginstellingen met een zelfstandig artistiek atelier was eveneens de vraag naar potentiële deelnemers neergelegd, met kwaliteit en authenticiteit als doorslaggevende criteria. Special Arts in Amersfoort, de overkoepelende organisatie van kunstenaars met een beperking, was hierbij opnieuw onze onmisbare partner.  Tine Veldhuizen nam niet alleen de organisatie van het Atelierplein maar ook die van kennis-verrijkende workshops op haar schouders.

De Biennale van 2015 kreeg de subtitel ‘Zonder Titel’ mee om te beklemtonen dat het getoonde werk zeer divers was en niet onder een etiket te vangen. 
Ook bij deze tweede Biennale lag het accent op het autonome karakter van het werk van ruim 160 kunstenaars uit binnen en buitenland.  Nieuwe partners zoals de Henry Boxer Gallery in Londen en het Musee en Marche uit Lapalisse in Frankrijk leenden spectaculaire werken uit waardoor het voor de ruim 12.000 bezoekers die de tentoonstelling bezochten, een fascinerende ontdekkingsreis werd langs een veelvoud van werelden.

Verschillende kunstenaars waren meerdere dagen aanwezig om ter plekke te werken of om met bezoekers of vakgenoten van gedachten te wisselen.Tijdens de druk bezette rondleidingen was er veel interesse bij het publiek om meer te weten te komen over de fascinatie en drijfveren van de verschillende kunstenaars. Kunst verenigt, zo ook nu weer, rijp en groen, studenten en kunstenaars , mensen met en zonder beperkingen, iedereen praatte met elkaar en deelde zijn/haar bevindingen. In het randprogramma mochten we sprekers ontvangen als Wouter Kusters, die over Kunst, waanzin en filosofie sprak; Patricia Pfisters die het thema Waanzin en film behandelde, Liesbeth Water die Outsider Art mbt de kunstsector en de zorgsector uitldiepte en Jannemiek Tukker die leven met kunst en psychoses schetste. Daarnaast was er een open podium waarop dichters en muzikanten hun werk konden vertolken en een non stop uitgebreid filmprogramma met films over (inter)nationale Art Brut kunstenaars.

Kortom, de Biennale was opnieuw een groot feest, en dat maakte ook dat we net als in 2012 besloten een boek te maken om de indruk vast te houden van hetgeen zich binnen 10 dagen afspeelde.  Helaas was het niet mogelijk om aan alle 160 kunstenaars,  alle 800 werken en alle georganiseerde nevenactiviteiten binnen dit boek aandacht te besteden. We hebben een keuze moeten maken die de variëteit en kwaliteit van met name de tentoonstelling laat zien en we wensen u bij het doorbladeren van dit bijzondere project op papier, veel kijkplezier, en hopen u bij de komende derde Biennale eind mei 2018 te mogen begroeten.

What is Art Brut?

Art in its rawest and most direct manifestation: that is what Art Brut is. This type of fine art is difficult to define or classify under a common denominator, for there is hardly any kinship with any existing art form. It is created by artists who express what is within them without concern for existing ideas or theories about fine art. They don’t ask for attention or appreciation, but their work surely deserves it. It is that conviction which motivated the Art Brut Biennale to offer a platform for the pure artistic work created by artists both from our own country and from abroad. So that their work can truly speak for itself.

Going viral

The sense of wonder caused by the art on display and the ensuing enthusiasm amongst the public caused visitor numbers to grow by the day. Facebook, Twitter and chat messages from visitors calling upon their friends and family to come to the show went viral. The first Art Brut Biennale in 2012 was an event visited by more than 10.000 people, who came to admire the art that derives its power from the shadows in which it was born. Mostly created in isolation, by artists who, consciously or not, stayed far away from the established art world. Art Brut achieved what its name infers: it touches people right in the heart. The overwhelming success of 2012 encouraged the organisers to continue their search for more undiscovered talent and, at the same time, it opened doors to prestigious (international) art collections, resulting in an even more interesting and extensive exhibition at the 2015 Art Brut Biennale.

Art Brut: art without baggage

Without the work of Art Brut artists, 20th century art history would look very different. The work of psychiatric patients was discovered in the 1920s. The art world was overwhelmed by the incredible intensity of their work, its authenticity, rawness and wealth of images and ideas. Qualities that were imitated in the oeuvre of mainstream artists.

The name Art Brut (literally: raw art) was invented by the French artist Jean Dubuffet. Together with Andre Breton - a leading artist in the surrealist movement - he founded a society called Societe de l’Art Brut in 1948. Besides being an artist, Dubuffet was a descendant of a famous winemakers family and he compared the art of psychiatric patients with champagne brut: pure, clear and refreshing.

Being dissatisfied with the current art culture, Jean Dubuffet visited psychiatric clinics in search of work that expressed the raw identity of the artist. What he found was sometimes dark and intense, but always authentic and completely different from all art he had thus far encountered.

Up until today, we consider Art Brut a type of fine art that shows hardly any affiliation with existing artistic styles. That has everything to do with the makers, who don’t (want to) have anything to do with the culturally conditioned intellectual debate within the art world. In the wake of Dubuffet, the current arts community is actually still trying to find creativity in its purest form, original and without mannerisms, able to seduce, amaze, surprise, encouraging reflection.

Meanwhile we also include the work of mentally challenged people in the Art Brut field. Amongst them are many artists who express themselves in a wide diversity of shapes, forms and materials. Their work is often primary expression. Not planned, but spontaneous, sparkling and colourful.

It’s all in the name

The name Art Brut was chosen very deliberately. Increasingly, the art world (also) speaks of outsider art. Some even claim that Art Brut no longer exists or is at least losing its authenticity, because nowadays many artists work within the protected environment of studios, incorporating the original creative eccentric into the modern day mental healthcare system. Nothing could be further from the truth. Fortunately, they still exist, and they won't be controlled by anything at all. Many of the artists I visited were pleased to hear from me that I recognised Art Brut aspects in their work. They were proud of it.

Regrettably, people with a psychiatric condition or intellectual disability are viewed and treated as outsiders. As far as I am concerned, all art is first and foremost about the quality of the work and not about the artist's position in society. Therefore the name Art Brut: it underlines this conviction.

Out of the shadows - the emergence of the Art Brut Biennale

The idea to offer a platform to this form of art in Twente was born in 2011, during an information evening about Art Brut in Enschede. Public interest and curiosity turned out to be significant. Moreover, it became apparent that mental health institutions involved with these artists felt the need to approach the public together, because they all felt that this work deserved attention and recognition. Professionals from various mental healthcare organisations took the initiative to work out a plan.

The success of the first exhibition surpassed all expectations. Both in terms of the amount of visitors, its scale - never before seen in Europe - and surely in terms of content. The Creative Factory (Hazemeyer Hengelo) exhibited almost 800 works by more than 150 artists from all over Europe. The high standard of the work on display was reflected in the vivid exchange between the public, the artists and the organisations involved, who together experienced an intense time, filled with huge enthusiasm.

The heart of the 2012 manifestation was formed by a selection of work from various workshops and individual artists in the province of Overijssel. Additionally, the exhibition displayed works by artists from the Beeldend Gesproken gallery in Amsterdam, Special Arts in Amersfoort, De Heerenplaats in Rotterdam and studio The Haagse School in The Hague.

Also a number of renowned specialist partners from abroad were involved, amongst whom the Kunsthaus in Kannen (Germany) and art studios from Lisbon Portugal and Scotland.

Parallel with the exhibition there was an art fair (Studio Plaza) where people could buy art and artifacts, and an extensive fringe program provided all day long activities, from workshops to debates and tours, as well as groundbreaking musical theatre.

The theme of the 2012 manifestation was: Anders kan het niet (There is no other way). It was suggested by a Thinktank for artists who wanted to be involved in the organisation and execution of the event. It expresses exactly the inner urgency that creates Art Brut.

The Biennale of 2015: an international platform 

After the success of the first edition it was clear that there had to be a sequel. Over the last few years the cultural sector, and especially the health care sector, was hit hard by one cutback after the other. Studios where artists could work together were merged or sometimes even closed. All the more reason for the organisers and their partners to keep the Art Brut Biennale fires burning and to build an even bigger platform with even more ambition.

The 2012 Biennale led the way to a vast pool of undiscovered talent, both in the Netherlands and abroad. Moreover, promising new relationships were established with institutions in other countries, providing the 2015 Art Brut Biennale with an even stronger international allure.

To scout present-day Art Brut artists, we involved an extensive network to do research and present candidates. We also approached psychiatric and mental health institutions with independent workshops to nominate potential participants, with quality and authenticity as decisive criteria. Special Arts in Amersfoort, the umbrella organisation for artists with a disability, was once more an essential partner. Tine Veldhuizen not only organised the Studio Plaza, but also took care of a range of very interesting workshops.

The subtitle of the 2015 Biennale was: “Untitled”, to emphasise that the work on display was diverse and impossible to label clearly. The second Biennale aimed to underline again the autonomous character of the work of over 180 artists from many different countries. New partners, such as the Henry Boxer Gallery in London and the Musee en Marche from Lapalisse in France lent us some spectacular work, allowing the more than 12.000 visitors of the exhibition to make a voyage of discovery along a multitude of different worlds.

Many artists were present during the course of the exhibition, either to work on the spot or to exchange views with the public and their fellow artists. During the well-frequented guided tours, the public showed great interest in finding out more about the fascination and drive of the artists. Art equalizes and unites, also this time: ripe and green, students and artists, people with and without disabilities, everyone engaged in conversation and shared opinions. In the fringe program we were able to welcome speakers such as Wouter Kusters, who spoke about Art, delusion and philosophy, Patricia Pfisters who talked on the subject of delusion and film, Liesbeth Water who lectured on Outsider Art in the art- and healthcare sector, and Jannemiek Tukker who offered an inside look into life with art and psychosis.
An open mike stage provided a platform for many poets and musicians and a non-stop film program showed films on (inter)national Art Brut artists.

All in all, the 2015 Biennale was again a great celebration. That was the reason we decided, like the last time, to make a book about the manifestation in order to capture the spirit of those ten fantastic days. Unfortunately, there was no room in the book for each of the 180 artists, all 800 works of art and every activity that took place. We had to make a choice that represents the diversity and quality of the exhibition. We wish you lots of viewing pleasure leafing through this book and would love to welcome you at the third Art Brut Biennale in 2018 (25 May - 3 June).

Art Brut, by Elvira van Eijl, Art historian and curator

Translation by Bea Schouten